Sneek 80 Jaar Vrij | Oorlogsdocumenten vertellen het onderduikverhaal van de familie Kooi

Fred Kooi (1952), de zoon van Jan Dirk en Johanna, krijgt jaren later een mapje in handen waarin zijn vader de onderduikhistorie beschrijft. Jan Dirk en Johanna Kooi hadden na de oorlog amper over die periode gesproken. Tachtig jaar later vertellen de documenten dat verhaal wel. Fred en zijn zoon Jan Dirk Kooi (1980) delen die familiegeschiedenis nu met hun stadgenoten en andere belangstellenden. “Ik heb het mapje met bonkaarten, vervalste persoonsbewijzen, foto’s en zogenaamde ‘duik-kaarten’ op zolder van mijn ouderlijk huis gevonden toen mijn moeder naar een kleinere woning verhuisde”, vertelt Fred Kooi. “Pas later bekeek ik de inhoud van de map en toen pas kreeg ik echt belangstelling voor deze geschiedenis. Helemaal niet spectaculair, maar wel heel bijzonder omdat mijn vader de hele onderduikhistorie op papier had gezet.

Arbeitseinsatz 

De ‘Arbeitseinsatz’ was de Duitse naam voor dwangarbeid en in januari 1942 ging Jan Dirk Kooi in de onderduik om onder die dwangarbeid uit te komen. Ruim een jaar later, in mei 1943, werd de totale arbeidsinzet voor alle mannen tussen de 18 en 35 jaar afgekondigd. Toen kwam het onderduiken pas goed op gang; naar schatting zo’n 250.000 tot 300.000 mannen weigerden aan hun oproep om te gehoorzamen. De bezetter voerde razzia’s uit om deze mannen te pakken te krijgen. In het laatste oorlogsjaar vielen alle volwassen mannen tussen de 16 en 60 jaar onder de Arbeitseinsatz!

Actueel

Jan Dirk Kooi nam het besluit om onder te duiken al in januari 1942 en dat was een zekere vorm van verzet. Tachtig jaar na de bevrijding staan zijn zoon Fred en kleinzoon Jan Dirk hierbij stil. “Het feit dat opa die beslissing nam, dat hij durfde te kiezen, maakt bij mij toch wel iets los”, zegt kleinzoon Jan Dirk. “Trots is niet het goede woord, maar het voelt gewoon wel goed.”

Tachtig jaar na de bevrijding is het niet meer zo vanzelfsprekend dat wij in vrijheid leven

Jan Dirk is beroepsmilitair en hij zegt vol overtuiging de vrijheid van Nederland en Europa te willen verdedigen. Met andere woorden, ook de kleinzoon van opa Kooi staat nu voor belangrijke keuzes. Zeker gezien de gespannen situatie in Oost-Europa. Dat maken de documenten van z’n opa ook zo actueel, vindt hij. Jan Dirk, getrouwd en vader van twee kleine kinderen: “Tachtig jaar na de bevrijding is het niet meer zo vanzelfsprekend dat wij in vrijheid leven. Bij ons op de kazerne in Wezep volgen we het nieuws in Oekraïne op de voet. We weten niet hoe die crisis zal aflopen. Maar ik heb de beslissing al genomen. Ik zal gaan als het nodig is om onze vrijheid te verdedigen.”

Een verhaal in documenten en kiekjes

Terug naar de jaren veertig. Fred Kooi vertelt: “Mijn vader zat eerst in Groningen ondergedoken; pas in februari vertrok hij met zijn verloofde Johanna Nieborg, die later mijn moeder zou worden, naar Friesland. Ze fietsten van Zuidlaren naar Scharnegoutum, naar de familie Oosterkamp aan de ‘Fabriekshuizen’ 188, weten we nu uit het verslag van pa.” Er zullen nog veel adressen in de buurt van Sneek volgen waar Jan Dirk Kooi ondergedoken zat. “Dat van die laatste onderduikplekken was mij wel bekend, dat had mijn vader wel eens verteld, maar er werd nooit echt uitgebreid over de Tweede Wereldoorlog gesproken. Nederland was bezig met de wederopbouw. Nu ‘spreken’ die documenten toch het verhaal en ik merk dat ik er steeds meer belangstelling voor krijg. Het laatste onderduikadres van mijn vader was bij boer Landman uit de Goëngamieden, waar hij de bevrijding meemaakte.”

Tijdens de onderduik was Jan Dirk Kooi ook ‘gewoon’ aan het werk bij de boer. Prachtige zwartwit kiekjes met een kartelrandje vertellen dat verhaal. In de paperassen zitten ook de onderduikkaarten van Johanna Nieborg.

In het ziekenhuis op de afdeling besmettelijke ziekten

“Het verhaal dat mijn vader tijdens het werk bij een van de boeren waar hij ondergedoken zat zichzelf in het bovenbeen sloeg en daarna naar het ziekenhuis moest maakte als jongen wel indruk op mij. Hij werd in het Sint Antonius Ziekenhuis verpleegd op de ‘tyfusafdeling’, dat was een relatief veilige plek omdat de Duitsers als de dood voor besmettelijke ziekten waren!”

Een ander bijzonder document is de vrijgeleide die Jan Dirk Kooi na de oorlog kreeg om vanuit Sneek veilig terug te keren naar Groningen. Tijdens die fietstocht werd Kooi maar liefst achttien keer aangehouden. In 1949 kwam Jan Dirk Kooi terug naar Sneek en werd hij er benoemd als griffier bij het kantongerecht. In Sneek werd ook zoon Fred geboren. 

Fred: “Ut was myn ouders hier blykber goëd befallen en su wurdde ik in Sneek geboaren en praat ik nou Snekers met jum. Ja, die oorlog het groate gefòlgen had. Ik had der nou graach us met oans fader over praten wille. We mutte ut nou met disse dokumenten doën”, zegt Fred tot besluit.

Tekst Henk van der Veer
Foto’s Henk van der Veer en familie Kooi

Expositie in de Martinikerk
In het ‘Oosterkoor’ van de Martinikerk aan het Oud Kerkhof te Sneek organiseert de Vereniging Historisch Sneek een bijzondere expositie. Er is van alles te zien, onder andere een tentoonstelling over het markante gebouw De Waag: blader door de geschiedenis aan de hand van oorspronkelijke berichten en advertenties uit het Sneeker Nieuwsblad, originele correspondentie van het Gemeentebestuur en beeldmateriaal uit de archieven van Cultuurhistorisch centrum “De Tiid”

Verder komen aan de orde de verhalen van de onderduikers Jan Dirk Kooi (1922-1991) en Johanna Kooi-Nieborg (1919-2013) die in de buurt van Sneek ondergedoken zaten. De sleutels en het muuranker van de voormalige Synagoge in Sneek: Matthijs Graafland, archiefmedewerker historisch Sneek en beheerder van hun Joods archief, ontdekte waar de sleutels en muuranker zich bevonden. Bijzonder zijn ook de banieren uit de collectie van fotograaf Paul van Goor, in combinatie met met gedichten van Henk van der Veer.

U kunt de expositie gratis bezoeken op 17-18-24-25 april en 1-2-3 mei van 13.30 tot 16.30 uur. Op deze tijdstippen zijn er rondleiders aanwezig.