Hoe kwam informateur Sander de Rouwe tot zijn coalitie advies?
Verslag 1. Opdracht, werkwijze & leeswijzer
Daags na de gemeenteraadsverkiezingen in de gemeente Súdwest-Fryslân van woensdag 22 november jongstleden heeft CDA lijsttrekker Maarten Offinga met in- en afstemming van de overige fracties het initiatief genomen tot de aanvang van de formatie. Hiertoe heeft hij op donderdag 23 november contact gezocht met alle vertegenwoordigers van de partijen die op basis van de voorlopige uitslag aanspraak mochten maken op een of meer raadszetels. Deze afstemming leidde tot de aanstelling van de informateur met de volgende opdracht: “De informateur wordt op initiatief van het CDA, met instemming van de lijsttrekkers, gevraagd een verkenning te verrichten naar de vorming van een coalitie en daartoe tot een voorstel te komen. De informateur zal schriftelijk verslag uitbrengen van deze verkenning, inclusief een voorstel tot coalitievorming. Doel van de verkenningen is inzicht te verkrijgen in de politieke koers voor de komende jaren (opvattingen vanuit de onderscheiden fracties) en welke mogelijkheden op basis van de verkiezingsuitslag aanwezig zijn voor de vorming van een coalitie dat mag rekenen op een vruchtbare samenwerking met de gemeenteraad. De verstrekte opdracht is op zaterdag 25 november besproken met de informateur. Bij dit gesprek waren aanwezig opdrachtgever CDA lijsttrekker Maarten Offinga en CDA wethouder Gea Akkerman. Benadrukt hier is dat het aan te vangen proces zorgvuldig, professioneel en gelijkwaardig voor alle partijen dient te zijn. Op maandagochtend 27 november is in Sneek begonnen met deze verkenning door afzonderlijk te
De verstrekte opdracht is op zaterdag 25 november besproken met de informateur Sander de Rouwe. Bij dit gesprek waren aanwezig opdrachtgever CDA lijsttrekker Maarten Offinga en CDA wethouder Gea Akkerman. Benadrukt hier is dat het aan te vangen proces zorgvuldig, professioneel en gelijkwaardig voor alle partijen dient te zijn. Op maandagochtend 27 november is in Sneek begonnen met deze verkenning door afzonderlijk te spreken met alle lijsttrekkers en of vertegenwoordigers van de verkozen fracties. Bij deze gesprekken stonden voor een ieder de volgende onderwerpen centraal: - Interpretatie verkiezingsuitslag - Voorkeur deelnemende partijen aan coalitievorming - Verkenning inhoud coalitieprogramma - Proces, omvang college, mogelijke wethouders
2. Bevindingen eerste deel verkenningsfase
Maandag 27 november – op basis van gesprekken met alle partijen
Zowel het CDA als de PvdA worden door alle partijen aangewezen als meest logisch onderdeel van de nieuw te vormen coalitie. Voor het CDA worden drie argumenten genoemd waarom deze partij zou moeten deelnemen: de partij is veruit de grootste geworden, behaalde een zetel winst en de partij is mede grondlegger van het huidige beleid dat over het algemeen goed gewaardeerd wordt. De PvdA volgt hier in de gegeven adviezen direct op. De partij behaalde weliswaar geen zetelwinst, maar dwingt respect af voor haar behoud van 6 zetels. Tevens geldt hier dat het de tweede grootste partij is en ook mede verantwoordelijk is voor het huidige beleid. Kortom, over deze twee partijen is geen discussie. Enig uitzondering op de algemeen onbesproken voorkeur van alle partijen voor zowel het CDA als de PvdA is de SP. Deze partij wenst geen directe opvatting te hebben over de te vormen coalitie, behalve dan dat zij zichzelf hier in eerste instantie niet in terugziet. Het CDA en de PvdA spreken zelf ook een nadrukkelijke voorkeur richting elkaar uit. Daarmee lijkt een eerste deel van de te vormen coalitie onomstreden: het CDA en de PvdA behoren in ieder geval tot de nog te vormen coalitie. Naast het CDA en de PvdA worden nadrukkelijk ook andere partijen genoemd, maar wel minder vaak. Gevraagd naar een eerste voorkeur van partijen voor een te vormen coalitie noemen alle partijen zichzelf, met uitzondering van de SP, plus een aantal andere partijen. De fracties van VVD en GroenLinks worden na CDA en PvdA het vaakst genoemd. Veel gebruikt argument is dat deze partijen samen met het CDA tot de winnaars van de verkiezingen behoren en het feit dat deze partijen als constructief ervaren worden. Er geldt in algemene zin dat er waardering is voor beide partijen. Na CDA (8x), PvdA (8x), VVD (6x), GroenLinks (4x), FNP (3x) volgen GBTL, CU en D66 op afstand met 1 keer. De SP wordt niet genoemd.
2.1 Inhoud en omvang coalitieakkoord
Om een nader beeld voor een geschikte coalitie te krijgen is er gevraagd naar inhoud en omvang van het nog te schrijven coalitieakkoord. Tevens is bij alle partijen geïnventariseerd of besluiten door de raad en of/het college teruggedraaid dienen te worden. Alle partijen leggen hun accenten en onderstrepen bepaalde wensen en standpunten. Er zijn geen besluiten geformuleerd die teruggedraaid dienen te worden. Andersom geven alle partijen wel nadrukkelijk aan waar aandacht voor gevraagd dient te worden bij het coalitieakkoord. Hierbij worden enkele thema’s (in willekeurige volgorde) nadrukkelijk door meerdere partijen, met name CDA, PvdA, VVD en GroenLinks, genoemd: - Kernenbeleid 2.0 - Transitie naar duurzame ontwikkeling landbouw in samenspraak met de sector - Verduurzaming woningbouw (verduurzaming als leidend thema) - Integratie van arbeidsmarkt, onderwijs en sociaal domein - Omslag van innovatie volgend naar innovatie strevend in de zorg - Verdere professionalisering ambtelijke organisatie - Vernieuwingsimpuls lokale democratie, burgerparticipatie en bestuursstijl Over de omvang van het akkoord het volgende. Alle fracties bepleiten een coalitieakkoord op hoofdlijnen. Voordeel hiervan is dat de uitwerking van deze hoofdlijnen de ruimte krijgt in de beraadslaging en besluitvorming van zowel de samenleving als de gemeenteraad.
2.2 Omvang en kenmerken college
Alle partijen adviseren om de omvang van het nieuwe college op 5 fulltime wethouders te houden. Er is geen tot weinig animo voor andere vormen van het wethouderschap zoals duo, parttime of namens meerdere partijen 1 wethouder. Nadrukkelijk wordt door veel partijen aandacht gevraagd voor een college dat als team functioneert. Een goede bestuurscultuur is daarbij erg belangrijk. Bij de meeste partijen leeft een voorkeur voor een brede coalitie op voorwaarde van een open houding naar gehele raad. Van deze open houding van zowel het college als de coalitie is de laatste jaren meer en meer sprake. Dit is en wordt gewaardeerd en nadrukkelijk meegegeven als advies voor de nieuwe periode.
2.3 Eerste tussenconclusie
Het CDA als grootste partij en medewinnaar van de verkiezingen en de PvdA als mede morele winnaar en tweede partij zijn onbetwist in de vorming van een nieuwe coalitie. Een versterkend effect op deze combinatie is dat beide partijen elkaar goed kennen en goed liggen. Dit geldt zowel op inhoudelijk vlak als in de onderlinge samenwerking. Beide partijen omvatten samen 17 van de 37 raadszetels en vormen dus een minderheid. Uitdrukkelijk wordt bovendien een brede coalitie geadviseerd. Meer partijen zijn dus nodig. Maar welke partijen zijn dat? En op basis waarvan? 3. Bevindingen tweede deel verkenningsfase (Dinsdag 28 november – op basis van gesprek met CDA en PvdA) De lijsttrekkers en fractievoorzitters van het CDA en PvdA worden daags na de eerste verkenningsfase door de informateur bijeengeroepen en geïnformeerd over de eerste tussenconclusie. Een nadere verkenning op inhoud vindt plaats. Waar willen beide partijen naartoe en welke partijen passen daarbij? De gezamenlijke conclusie is dat de focus van de gemeente moet verschuiven naar meer innovatie, co-creatie, samenhang en scherpere resultaten. De thema’s genoemd bij het eerste deel van de verkenning worden besproken en onderschreven, evenals de wens voor een brede coalitie met een open houding naar de gemeenteraad toe.
3.1 Terugkoppeling
Achtereenvolgens worden de VVD, GroenLinks en FNP na het CDA en de PvdA het meest genoemd. Hier wordt nader naar gekeken. VVD en GroenLinks vallen op door hun zetelwinst. Veel partijen vinden daarom dat deze partijen als eerste aan de onderhandelingstafel moeten zitten. Het CDA en de PvdA onderschrijven dit. Er is bij zowel de VVD als GroenLinks echter wel een dilemma op basis van het eerste gesprek. Hoewel zelf beide vaak genoemd, benoemen ze elkaar niet als mogelijke eerste coalitiepartner. Ze sluiten elkaar ook niet uit, maar constateren los van elkaar dat ze mogelijk op standpunten iets verder uit elkaar liggen.
3.2 Voorkeurspartner
Het CDA noemt de VVD als voorkeurspartner. De PvdA noemt GroenLinks als voorkeurspartner in de te vormen coalitie. Een nadere beschouwing van de door deze partijen ingebrachte standpunten bij de eerste verkenningsfase zorgt bij zowel CDA als PvdA voor enthousiasme en gemeenschappelijke dynamiek. De combinatie van VVD en GroenLinks wordt niet alleen als aanvullend, maar ook als versterkend ervaren. De beoogd wethouders zijn nog niet in beeld. Dit moet nader afgetast worden. Dat geldt ook voor het feit dat beide partijen elkaar niet als eerste voorkeurspartner zien. Hoe zit dat nu precies?
3.3 Tweede tussenconclusie
Het CDA en de PvdA spreken hun voorkeur uit om als eerste verder te verkennen een mogelijke combinatie met de VVD en GroenLinks. Vragen hierbij zijn hoe deze partijen onderling naar elkaar kijken, of zij onderling in overeenstemming kunnen komen op inhoudelijke thema’s, of er een bredere gezamenlijke klik is, wie de beoogd wethouders zijn en in hoeverre deze goed in een team passen. Mocht de combinatie van CDA, PvdA, VVD en GroenLinks kansrijk zijn dan voldoet dit tevens aan de wens voor en van een breed college. Afgesproken wordt dat de informateur met beide partijen om tafel gaat om te verkennen of later in de week een gesprek en gezamenlijke conclusie met alle vier de partijen mogelijk is.
3.4 Vervolggesprekken
Op woensdag 29 november is er gesproken met de VVD en GroenLinks samen. De partijen zijn bijgepraat over het proces tot nu toe en de aanleiding voor dit gesprek. Een nadere kennismaking tussen beide partijen vindt plaats evenals een uitwisseling van ideeën, standpunten en suggesties. Verkend wordt of hier gemeenschappelijke ambities zijn en of dat er blokkades zijn. Dit eerste blijkt het geval, het tweede niet. Specifiek en wat langer wordt gesproken over landbouw, sociale domein en de rol van de overheid bij maatschappelijke vraagstukken. Geconcludeerd wordt dat er meer overeenkomsten dan verschillen zijn en dat partijen openstaan voor een gezamenlijke bijeenkomst met het CDA en de PvdA om te komen tot een gezamenlijke coalitie. Het CDA en de PvdA worden na afloop hierover geïnformeerd en stemmen in met dit voorstel. Op vrijdagavond 1 december komen het CDA, PvdA, VVD & GroenLinks bijeen in het Dielshûs in Wommels. Doel van deze avond is om gezamenlijk te concluderen of er voldoende inhoudelijke samenhang, ambitie en vertrouwen is om gezamenlijk de formatie aan te vangen op weg naar een nieuwe coalitie. Dit alles blijkt ruim voldoende aanwezig. De partijen concluderen gezamenlijk dat ze de formatie in kunnen zetten. 4. Eindbevindingen en advies informatiefase Op basis van de gevoerde gesprekken adviseer ik u de formatie aan te vangen.
4. Eindbevindingen en advies informatiefase
Op basis van de gevoerde gesprekken adviseer ik u de formatie aan te vangen met het CDA, PvdA, VVD en GroenLinks. Hiermee ontstaat een inhoudelijk breed georiënteerde coalitie die kan rekenen op een ruime vertegenwoordiging van 24 van de 37 raadszetels. Deze voorgestelde combinatie komt tot stand op basis van de gegeven adviezen, samenhang in beoogde ambities, zicht op onderling sterk college en het feit dat alle partijen een verkiezingsuitslag hebben gekregen die beschouwd wordt als verdienstelijk. Bij 3 van de 4 partijen is sprake van zetelwinst bij de afgelopen verkiezingen. De voorgestelde partijen onderkennen nadrukkelijk het belang van samenhang, transitie en innovatie op enkele zwaarwegende thema’s in de gemeente. Het gaat hier om de veranderingen richting een duurzame circulaire landbouw, verdere integratie van arbeidsmarkt, onderwijs en sociaal domein en het doorzetten van de ontwikkelagenda versus kernenbeleid 2.0. Het te schrijven coalitieakkoord kan met het onderlinge en brede vertrouwen op hoofdlijnen geschreven worden. De beoogde resultaten kunnen hierin scherper benoemd worden. Bij de vaststelling of voorbereiding van dit akkoord kunnen wellicht voorgestelde resultaten van andere partijen meegenomen worden. De uitvoering en weg ernaartoe kan heel goed in samenhang met samenleving en gemeenteraad nader ingevuld worden. Hieruit zou wellicht een collegeprogramma gemaakt kunnen worden met een verder verbreed draagvlak. Naast het coalitieakkoord zal er een college gevormd worden. Veel partijen hebben aangedrongen op een college als team. Hiervoor lijken goede gronden om dit in de formatie verder uit te werken. Geadviseerd wordt een college van 5 fulltime wethouders met als onderverdeling: CDA 2, PvdA 1, VVD 1 en GroenLinks 1. Ik beveel de nog te benoemen wethouders aan om voorafgaand aan de officiële installatie kennis te maken met de nieuw gekozen gemeenteraad en hierin kennis te nemen van elkaars ambities en ideeën om zo tot een open en constructieve samenwerking te komen. Met het aanbieden van dit verslag komen mijn werkzaamheden als informateur tot een einde. Ik dank alle vertegenwoordigers van de politieke partijen voor hun open houding, gegeven tijd en adviezen. Ook een woord van dank aan de griffie en ambtelijke organisatie van de gemeente Súdwest-Fryslân voor de prettige en professionele ondersteuning. Mocht dat nodig zijn dan ben ik bereid de beraadslaging over dit advies bij te wonen en zonodig inlichtingen te verstrekken over het gevolgde traject en dit gegeven advies.
De Rouwe, Informateur
