Schilderijen Pater Pieter maken dementieproces zichtbaar: Hoe langzamerhand de ballast van het leven verdwijnt en de puurheid overblijft

Pater Pieter Bootsma bracht zijn laatste levensjaren door in een verpleeghuis. Na de uitvaart liet de therapeute van het verpleeghuis de collectie zien, die Pater Pieter had geschilderd. “Daar moeten we iets mee doen”, zei de familie direct. De familieleden wilden vooral het onderliggende verhaal belichten: geef ruimte en vooral goede aandacht aan de mens met dementie. Aan wat daar nog aan herinneringen en ervaringen aanwezig is. Zeven neven en nichten van pater Pieter vormden een commissie voor deze tentoonstelling.

Een teken

Namens deze commissie vertellen Marike Altenburg en Joop Bootsma uit Wommels over hun bijzondere oom: Pieter Bootsma die in 1926 in Tirns geboren werd. “Vroeger als klein mannetje zei hij altijd: ik word paus of communist. Dat is hij niet geworden. Na de lagere school kwam hij als schilder in dienst bij zijn oom in Sint Nicolaasga. Op een dag viel hij toen hij met de schilderspot aan het stuur aan het fietsen was. Precies voor de kerk. Dat zag hij als teken. Diezelfde avond nog schreef hij een brief naar zijn vader: ik wil graag missionaris worden.”

Praktisch ingestelde doener

Pieter Bootsma volgde de opleiding tot priester en ging direct daarna naar Ghana. “Daar heeft hij vijftig jaar bij de missie gezeten. Naast missiewerk deed hij veel opbouwwerk. Oom Pieter was heel praktisch ingesteld, hij was een doener. Hij hield zich bezig met het bouwen van waterpompen, van kerken die ook gemeenschapshuis waren en van scholen. Scholen waar leerlingen een vak leerden in de bouw of landbouw. Oom Pieter had ook de intentie om te overlijden in Ghana: Als ik later kinds word, dan zorgen ze wel voor me. Hij had zelfs al een plek uitgekozen waar hij tussen de andere mensen zou komen te liggen.”

Pater Pieter 1954 

Schilderhobby weer oppakken 

Het pakte anders uit. In 2009 kwam hij definitief terug naar Nederland. “Hij werd ziek en kwam te wonen in het S.M.A. Missiehuis in Cadier en Keer. Hij accepteerde dingen zoals ze waren: hier zit ik ook goed. Toen de dementie de overhand kreeg, verhuisde hij in 2019 naar het verpleeghuis de Beyart in Maastricht, waar hij uiteindelijk op de gesloten afdeling terecht kwam. Twee Leeuwarder neven van ons bezochten hem daar elke week en zagen een stuk onrust in hem. Zij hebben er mede voor gezorgd, dat oom Pieter schildertherapie kreeg. Toen hij nog schildersknecht was in Sint Nicolaasga, had hij tijdens een avondopleiding tekenen geleerd. In Ghana had hij daar weinig tijd voor gehad. Pas zestig jaar later pakte hij die hobby weer op. Oom Pieter had een goede klik met de creatieve therapeute Sara. Zij kreeg dingen uit hem, die hij niet meer met woorden kon uiten. Tijdens zijn schildersactiviteit schreef ze de woorden die Pieter dan zei, gelijk op het schilderij.”

Leven komt voorbij

Pater Pieter Bootsma liet een collectie van zestig schilderijen na. Het laatste schilderde hij drie weken voor zijn overlijden in 2024. “Aan zijn schilderijen kun je de mate van dementie zien. In het begin schilderde hij nog figuratief. Later verdwenen de mensen uit zijn schilderijen, werd zijn werk meer abstracter en met steeds meer kleuren. Wat hij heeft meegemaakt in zijn leven komt in zijn schilderijen voorbij.” Zo deelt Pater Pieter herinneringen aan zijn vader, die tekenaar en timmerman was. Hij vertelt over Afrika: een andere wereld. Hij laat zien dat priester zijn in Afrika zowel ‘mensen dopen’ als ‘planken zagen’ betekende. Je innerlijk leven moet uitdrukking vinden in je dagelijkse leven, vond Pater Pieter. Bij een schilderij over het bouwen van een waterput staat geschreven: stromend water = leven. Op zijn laatste schilderij ziet hij het licht en staat geschreven: ‘Ik ben vol vertrouwen en vol verwachting’.

Gevoelsleven is zichtbaar

Pieter Bootsma’s schilderijen zijn te mooi om niet te delen, vinden de neven en nichten. “Het is zonde om zijn schilderijen in een doos te houden. We zijn ook trots op onze oom en zijn leven. Door zijn werk tentoon te stellen willen we laten zien, hoe dementie kan verlopen en wat specifieke aandacht doet met een dementerende. En dat het gevoelsleven bij een mens met dementie nog aanwezig is en dat je dit ook kunt laten zien.”

Eerder zijn de schilderijen van Pieter Bootsma al vertoond tijdens de Kunstroute Littenseradiel.

Zaterdag 13 september zijn ze tijdens het Fryske Tsjerkepaed nog één middag te bezichtigen van 13.30 - 17.00 uur in de Sint Maartenskerk in Sibrandabuorren. Daar noteerde een bezoeker in het gastenboek: “Geweldig om te zien hoe langzamerhand de ballast van het leven verdwijnt en de puurheid overblijft.”

De neven en nichten willen de collectie van de ‘Schilderachtige Dementie’ ook op andere plaatsen tentoonstellen om zo te laten zien hoe de dementie verwerking ook kan worden beleefd.

Voor meer info zie: https://www.schilderachtige-dementie.nl

Waardevol
Schilderen en andere vormen van (beeldende) kunst én ook muziek worden steeds vaker erkend als waardevol bij de zorg en ondersteuning van mensen met dementie. Wetenschappelijk onderzoek en praktijkervaringen wijzen op een reeks positieve effecten:

Cognitief en neurologisch functioneren
•        Stimuleren van hersengebieden, zoals geheugen, emoties en motoriek;
•        Vertragen cognitieve achteruitgang en behoud van functies zoals concentratie, visueel-ruimtelijk
inzicht en fijne motoriek;
•        Toegang tot impliciet geheugen, gebruik van vroeger geleerde vaardigheden.

Emotioneel en psychologisch welzijn
•        Een andere manier om gevoelens te uiten;
•        Voldoening, gevoel van eigenwaarde en zelfvertrouwen;
•        Verminderen van angst, onrust of depressieve gevoelens;Sociaal functioneren
•        Stimuleren van interactie;
•        Delen van persoonlijke verhalen.

Identiteit en autonomie
•        Persoonlijkheid en voorkeuren kunnen uitdrukken;
•        Ruimte voor eigen keuzes.

Tekst: Riemie van Dijk