Filmbeelden opgedoken van de aftocht Duitse Wehrmacht door Friesland eind mei 1945
FRIESLAND - In Drachten zijn filmbeelden gevonden van de aftocht van de Duitse troepen eind mei 1945. De Wehrmacht vertrok vanuit ‘Vesting Holland’ over de Afsluitdijk. Door Friesland en Groningen trokken ze naar de grens bij Nieuweschans. De route liep langs Drachten. De beelden werden gemaakt door H.J.B. Hamer vanuit een raam op de bovenverdieping van zijn huis aan de Burgemeester Wuiteweg. De Canadezen hadden de bevolking verboden buiten op straat te zijn wanneer de lange stoet Duitse soldaten voorbijkwam. Ze waren bang dat mensen voor eigen rechter zouden spelen. Op de film van Hamer zien we ook beelden van de bevrijdingsfeesten in Drachten op 9 mei 1945 en van de viering van Koninginnedag op 31 augustus 1945. De filmbeelden werden in 2025 door mevrouw Renkema-Hamer, dochter van de filmmaker, geschonken aan Smelne’s Erfskip, de stichting die het cultuurhistorisch erfgoed van Drachten en omgeving levend houdt.
Per dag trokken duizenden Duitse soldaten langs. In totaal zo’n 60.000 man. Bagage werd op handkarren en met paard-en-wagen meegevoerd: voedsel, drinken, dekens en veldkeukens. De Duitsers moesten de aftocht zelf regelen en mochten geen gebruik maken van de voorzieningen van de lokale bevolking. Een week eerder had een grote groep Duitse soldaten onder toezicht van de Canadezen de route voorbereid om onderweg bivakken voor te bereiden, latrines te graven en wasgelegenheden in te richten. Ze trokken vanaf Den Helder via Den Oever, over de Afsluitdijk, door Zurich, Sneek, Akkrum, Drachten, Haulerwijk, Zuidlaren en Nieuw Beerta. Bij Nieuweschans staken ze de grens over. Vervoers- en levensmiddelen werden bij de grens achtergelaten. Vanaf daar moesten de soldaten maar zien hoe ze thuis kwamen.
Bijzondere indruk
Tussen Drachten en Olterterp waren drie bivakken ingericht, verzamelplaatsen voor de Duitse krijgsgevangenen. Ze brachten er de nacht door en trokken de volgende dag weer verder. In de Drachtster Courant werd een verordening gepubliceerd dat niemand tijdens de nachtelijke uren in de buurt van de kampen mocht komen. Iedereen die dit toch probeerde, werd neergeschoten. Het maakt duidelijk dat de terugtrekking van de gehate bezettingsmacht een logistiek gecompliceerde en riskante onderneming was. De hele operatie duurde zo’n tien dagen, vermeldt de krant.
Filmbeelden van de aftocht van Duitse soldaten zijn zeldzaam, maar niet helemaal uniek. Het Fries Film- en Audioarchief beschikt bijvoorbeeld over beelden van Duitse soldaten die eind mei over de Leeuwarderweg door Sneek trekken. Maar de beelden uit Drachten zijn veel langer, van dichterbij gefilmd en van betere kwaliteit. Ze geven een bijzondere indruk van de terugtocht met infanterie en cavalerie.
Aangrijpend beeld
Filmmaker H.J.B. Hamer was lederwarenfabrikant in Drachten. Hij was bevriend met dierenarts Douwe Rijpkema. Ze woonden een paar huizen van elkaar vandaan. Douwe Rijpkema was een van de leiders van het verzet in Drachten. Hamer was ook bij het verzet betrokken, maar bleef op de achtergrond om Rijpkema te kunnen opvolgen als deze zou worden ingerekend. Na de oorlog was Hamer een van de belangrijke figuren die de industrialisatieplannen in Drachten tot een succes maakten.
De filmbeelden van Hamer, die ca. 20 minuten duren, worden met twee andere korte films over de bezettingstijd in Drachten op zaterdagavond 9 mei in schouwburg De Lawei vertoond. Samen schetsen deze films een veelzijdig en aangrijpend beeld van een regio in oorlogstijd en na de herwonnen vrijheid. De avond in de Lawei wordt verzorgd door Smelne’s Erfskip en het Fries Film & Audio Archief.
